Отворени универзитет,
Суботица,
Пияток, 24. йун 2005. року, 19 годзин
Участвую:
Тамаш K орхец, подпредсидатель Вивершней ради
Ласло Веґел, писатель
Алпар Лощонц, писатель
Жужана Серенчеш, новинарка
Жужана Серенчеш:
Допущце ми же бим почала зоз заувагу, иже єдним здогадованьом на познати аматерски филмски запис злодїйства у Трнове. Нє сцела бим бешедовац о пошлїдкох того филму, алє бих вас здогадла на єден деталь: тераз уж познати по мену оцец Ґаврило, випровадзує и благослови познєйших злодїйох, а у познєйших пояшнєньох, у єдним интервюу, гвари же вон у ствари нє знал дзе их випровадзує. Любела бим, медяитим, скруциц заувагу же зме чули часц тонского запису того випривадзованя, дзе ше могло чуц же ше вон зоз нїма розиходзи дзе ґод ишли, и зоз формулацию «нєприятельски народ». Пре цо то споминам у контексту вечаршей приповедки? Пре то же нїхто, алє нїхто, кельо я знам анї єден медий, нє нашол за сходно же би реґовал на то же як можлїве же божйї висланїк, було котри народ, зоз було яким поводом, преглашел єден народ за нєприятельски.
Сируация у дружтве и така же кажде хто дума иншак може буц преглащени за нєприятеля, а познєйше ше то лєгко повязує зоз националносцу. Вежнїме як приклад случай министерки Ивани Дулич Маркович, котра ше єдина зоз терашнєй Влади Сербиї принципиялнп оглашовала зоз нагоди Сребреници и котра мала храбросци же би участвовала на трибини о тим злодїйстве, и котрей дораз по тим налїпена етикета же є нє Сербкиня, односно же є горватскей националносци.
Тоти два случаї бим вжала як симптоматични и гварела бим же у велшинскима медиями спрам меншинох влада нєдовириє и подозривосц.
Ту нє будзем бешедовац о гевтих медийох котри наволуєме таблоидами, пре то же думам же на нїх нє реба трошиц слова, алє о гевтих медийох котри, условно поведзено, наволуєме озбильнима медиями. Примецує ше же у тих медийох меншински теми вше на марґинох, окрем у двох случайох. Перши кед у питаню фолклор, кед слово о даяких манифестативних нагодох, а други случай кед слово о инцидентох. Здогаднєм вас, медзитим, же анї инцидентни ситуациї нє достаточни баш вше же би беоґрадски медиї писали о тих темох. У Войводини ше уж наелько бешедовало о медзинационалних инцидентох, поведзме шейсц мешаци, а беґрадски медиї ше о тей теми вообще нє оглашовали. Аж кед международна заєднїца прейґ рижних своїх представительох почала скруцовац заувагу на инциденти, аж вец Беоґрад о тим почал бешедовац. И цо ше случело после шицких тих инцидентох. Шицки ше на концу задоволєли же их причина була у подзвигнутей политичней атмосфери пред виберанками, же ше роби о политичних бавискох, и подобне. Анї єден медий ше нє намагал же би озбильнєйше анализирал тот проблем и же би пренашол, вичачкал дзе сушносц тих инцидентох. А я як новинар була у нагодиже бим чула даяки барз застаруюци податки кед слово о одношеню меншинох и векшини у Войводини. Вельки процент Сербох ма став же меншини маю превельки права, а исто так вельки процент меншинох нє задовольни зоз тим як ше векшински народ одноши спрам меншинох. Озбильни виглєдованя указую и други застарюци сиґнали, поведзме же ше на сиверу Войводини водзи мирни, алє одвоєни, паралелни живот векшинского и меншинского народу. Шицко то преходзи як вистка на сподку новинох - нїхто нє реаґує, нїхто ше зоз тим озбильно нє занїма.
Тамаш Корхец:
Покраїнска владанєдавно направела анализу писаня штампи о меншинох, и ту зме констатовали шлїд хто ше на котри способ занїма зоз тим проблемом. У тим виглєдованю новосадски «Дневник» прешвечлїво водзи як новинка котра меншинским проблемом и активносцом меншинских заєднїцох пошвецела найвецей простору. После нього шлїдзи «Данас», та «Блиц», и так далєй. Анализовали зме и котри теми преовладзую, и заключели зме же, поведзме, подполно минорна орґанизация «64 жупаниї» забера скоро двацец посто простору за меншински теми.Тиж так велька часц того простору пошвецена ситуацийом, так поведзено, позарядовим, односно инцидентом. Спрам других темох преовладзує иґнорантне одношенє, односно други теми забераю малопростору, обично то кратки вистки котри ше находза на марґинох.
Мушиме попробовац пренайсц одвит на питанє пре цо то так, пре цо ше векшински медиї зоз меншинскима темами занїмаю на тот, нєадекватни способ. Як перше, ствар у одношеню власнїка спрам тих темох пре то же таке занїманє, сензационалистичне, инцидентне, алє и фолклористичне, вирояно поспишує предаванє новинох. Читатель значи, по их думаню, заинтересовани лєм за тоти теми. Думам же тота прецена подла, алє сиґурно є нє без основу. Роби ше о реликту прешлосци.
Окрем того же ше у Беоґраду одредзени проблеми и теми, як цо то поведзме Войводина, живот у мултинационалним стредку и национални меншиниєдноставнонє препознаваю. Беґрадски медиї пре то таки теми вообще нє третираю. Вежнїме як приклад, по моїм думаню, найлєпши новини у Сербиї, «Време». Вони у велїх стварох заслужую похвалєнє, алє апсолутно керує теми котри ше дотикаю Войводини, вецейнационалного стредку и националних меншинох. Зоз Беоґраду патрено можебуц тоти проблеми и нє исную окрем през фолклор, през даяки инциденти.
Правда, шицки ше почали занїмац зоз медзинационалнима конфликтами теди кед ше и Европа почала занїмац за тот проблем . Кед я мешацами скорей того, перши у Сербиї, тримал конференциї за новинарох на котрих сом спозорйовал же ше медзинационални одношеня у Войводини погоршую и же ше случую инциденти Беоґрадски медиї о тим обявели даскельо шорики, лєбо нє обявели нїч.
Динко Ґрухонїч:
Ласло, яке одношенє таблоидней штампи спрам менпинох?
Ласло Веґел:
Таблоиди глобалне зявенє. Видаваю их у скоро каждей держави на швеце и приноша вшелїяки глупосци. Я, поведзме, у Швайцарскей читал их таблоиди и ту наисце єст вшелїячини. Єст медзитим и єдна велька розлика помедзи их и нас. Там кажде хто купи таблоид зна же у нїм преважно найдзе циґанства и автоматски є нєповерлїви спрам тих медийох. Таблоиди маю вельки тираж, алє нїяки дружтвени уплїв. У нас, нажаль, тоти новинки маю и вельки тираж и вельки уплї. Ми правда нє можеме почац крижарску войну процив таблоидних медийох. Можлїве их санкционовац лєм до одредзеней мири, тельо кельо то закон допущує, шицко єдно чи слово о меншинских питаньох чи о людским достоянстве. Закон би мушл одредзиц дяе ше закончує шлєбода штампи, а дзе почина знїщованє и понїжованє людского достоїнства лєбо достоїнстба єдней ґрупи. Кед би зме попри того малии ефикаснєйши Суди, ситуация би була вельо лєпша. Таки закони медзитим барз чешко прилапиц, пре то же гранїца шлєбоди штампи барз чувствительна.
Дума же тото же маме таблоиди нє найвекши проблем, проблем же нє маме добри антипод, То же нє маме други бок котри озбильни и темельни. Врацме ше знова меншином. Нє можу меншини лєм шедзиц и чекац же би дахто пришол и гварел - е тераз ваз будзема ифдеално третирац. И представителє меншинох муша участвовац у тим. Видзел сом елаборати котри Словаци и Румунє, односно Словацка и Румуния у намири же би вибудовали лєбо злєпшали свой имидж у Европи. Похопели же добри имидж нє мож правиц прейґ политичарох, алє визначую свойо културни вредносци котри нє маю нїякей вязи зоз дньову политику. На исти способ би ше меншини требали предсатвиц у своїх державох, значи нє прейґ политичарох алє прейґ своїх културних вредносцох.
Спомли зме нєшка вечар либералнонационалнистични новини «Време», котри толерантни, алє нє и плурални. Кед би вони ришели же би у каждим чишлє обявели по єден интервю зоз меншинскима политичарами ситуация зоз представляньом меншинох у тей новинки би ше, у одношеню на хвилькове иґнорованє, вообще нє злєпшала.Меншински политичаре би то лєдво чекали и гварели би «супер», алє проблем у цалком иншим. Тоти интервюи зоз политичарима би у себе мали и скриту опасносц, пре то же би нє указали цалу пасмовитосц и розличносци меншинох и живота у меншини.
(...)
Вельо надїї ше уклада до компромису пшомедзи меншинских и векшинских политичних елитох. Политчаре и плацени же би правели компромиси и добре же маю жажду за догварку. Алє питанє же чом тот компромис нє явни. Ми нє знаме нїч о було хторей догварки котру даєдна меншинска странка посцигла зоз векшинскима странками кед ше правели коалициї лєбо кед ше догваряло о заєднїцкей власци. Кед меншинска пратия, поведзме у Румуниї, приходзи на власц лєбо уходзи до коалициї, вона прави явну догварку од поведзме дзешец точкох котри ше дотикаю меншинох а у вязи зоз хторима посцигнути компромис. Цала явносц зна цо бул предмет догварки и тота догварка може постац предмет явней рефлексиї. Вон по тим постава и одредзена файта дружтвеного контракту помедзи меншини и векшини. А тот контракт вец постава основ за шицки друштвени питаня о положеню меншинох.
Динко Ґрухонїч:
Єден високи державни функционер недавно виявел же медиї погришно предсатвяю конфликти на националней основи пре то же ше кажди ґрафит преглашує за националистични зоз чим ше уходзи до угрожованя шлєбоди явней бешеди. Цо, Алпаре, думаце о тей вияви?
Алпар Лошонц:
Приклад медзинационалних инцидентох указал же держава нє ма капацитети же би на тоти инциденти адекватно одвитовала. Сербия и так слаба держава, а то ше могло видзиц и на прикладзе вилїву у Банату кеди ше видзело же Сербия нє ма основни капацитети, односно же нє ма добру управу. Державни функционере буду хасновац еуфемизми кед ше бешедує о инцидентох, безсмисловим синтаґмом, пре то же су просто нє порихтани зочиц ше зоз тим проблемом.
На тото питанє мож дац одвит и през оглядованє на роздумованє о державней конструкциї у Сербиї. Ту нє слово лєм о тим же Сербия нєдефинована лєбо, як то покойни Дїндїч гварел, недокончена держава, алє у тим же сербска политична елита о Сербиї роздумує як о националней держави. Вона пре тисяч причини нє може рализовац свой сон о националней держави, алє источашнє ище длуго нє престанє шнїц тот сон. У сущносци то основни код роздумованя сербскей политичней елити. И ту маце єден, за нїх, фрустративни розкрок - маю проєкт правеня националней держави, а нє маю основни ресурси же би то виведли, нє маю анї одвитуюци медяидержавни контекст же би то реализовали... Ласло хасновал синтаґму либерални национализем, котра першираз кед ю чуєце чудно звучи. Примецел сом же у Беґраду вше мам проблема кед хаснуєм тоту синтаґму: кед ю хаснуєм вше почню рубац на мнє - гваря: нє може либерализем буц дацо инше окрем либерализма и нє мож му нїч додавац. Алє у шицких аспектох видзице же ше сербиянска политична елита намага же би направели синтезу либерализма и национализма. Питанє котер сце поставели дотика ше шлєбоди, алє шлєбоди у котрим змислу? Шлєбода то нє бешеда полна мержнї котра нє санкционована. Можебуц єдна така файта либертанизма, квазишлєбодарства, постояла єден час у ЗАД-у. Алє у Европи, котра ма єдну оптерховююцу прешлосц, корта ма локалну меморию Першей и Другей шветовей войни нїхто нє похопює шлєбоду явней бешеди у змислу вигваряня було чого, та гоч то и може мац и неґативни пошлїдки. То єдно погришне похопйованє демократиї. Слова нїґда нє лєм жвератко, вони творя стварносц. Новинаре топ знаю найлєпше. Кед нїч инше медийна ситуация цеком дзеведзешатих рокох у бувшей Югославиї нас подучела же слова ище як творя стварносц.
|
